გალატელთა მიმართ ეპისტოლე - მიმღებები და მთავარი თემები

პროფესორი ა. ლოპუხინი

ჯერ კიდევ ბოლომდე დადგენილი არ არის, თუ სად უნდა ვეძიოთ ამ ეპისტოლეს მკითხველები - გალატიის ეკლესიების ქრისტიანები. დიდი ხნის განმავლობაში დამკვიდრებული მოსაზრების თანახმად, გალატია, რომელსაც მოციქული პავლე მიმართავს თავის ეპისტოლეს, არის ქვეყანა მცირე აზიის ცენტრალურ ნაწილში, რომელმაც სახელი მიიღო იქ დასახლებული გალური (კელტური) ტომებისგან (დაახლოებით ძვ. წ. 277 წ.), რომელთა მთავარი ქალაქები იყო ანკირა და პესინუსი. ამ მოსაზრების მომხრეები თვლიან, რომ პავლე პირველად ამ ქვეყანას ეწვია საქმეების 16:6-ში მოხსენიებული მოგზაურობის დროს და შემდეგ იქ იქადაგა სახარება. მოგვიანებით ის კვლავ ეწვია გალატიას (საქმეები 18:23; შდრ. გალ. 4:13).

სხვა მეცნიერები თვლიან, რომ გალატიაში უნდა გავიგოთ არა მხოლოდ გალატელების მიერ დასახლებული ქვეყანა, არამედ მთელი რომის პროვინცია გალატია, რომელიც თავად გალატიის გარდა მოიცავდა ფრიგიის, პისიდიისა და ლიკაონიის რეგიონებს, ანუ მიწებს, რომლებიც მოციქულმა პავლემ და ბარნაბამ მოინახულეს პირველი სამოციქულო მოგზაურობის დროს (საქმეები 13:14), ანტიოქიის (პისიდიაში), იკონიის, ლისტრასა და დერბეს ქალაქებთან ერთად. ამ ვარაუდით, მოციქულის პირველი ყოფნა გალატიაში ემთხვევა საქმეების 13 და 14 თავებში აღწერილ მოგზაურობას, ხოლო მეორე - საქმეების 16:6-ში აღწერილ მოგზაურობას. ამ ორი ვარაუდიდან პირველს უფრო სწორად მივიჩნევთ, ანუ იმას, რომ მოციქულმა პავლემ გალატიაში სწორედ გალატელების ქვეყანა ან რომის პროვინციის, გალატიის, ჩრდილოეთი ნაწილი გაიაზრა. ამისათვის შემდეგი მოსაზრებები გვაქვს. გალატელების 4:13 და შემდგომი სიტყვების თანახმად, პავლემ გალატიაში ეკლესიები დააარსა, რადგან იქ ავადმყოფობის გამო იმყოფებოდა. საქმეების 13-ე და 14-ე თავებში კი ასეთი ავადმყოფობის შესახებ არანაირი მინიშნება არ არის. პირიქით, ამ თავებში აღწერილიდან ჩანს, რომ მოციქული პავლე უკიდურესად აქტიური იყო და სწრაფად გადაადგილდებოდა ერთი ადგილიდან მეორეზე. გაცილებით სავარაუდოა, რომ გალატიაში პავლეს თავს დატყვევებული ავადმყოფობა საქმეების 16:6-ში და შემდგომში იგულისხმება, სადაც ნათქვამია, რომ „სული“ პავლეს აზიაში, ანუ მცირე აზიის სანაპიროზე წასვლაში ხელს უშლიდა, რის გამოც მოციქული მცირე აზიის შიდა ნაწილში (ფრიგიასა და გალატიაში) სახარების საქადაგებლად დარჩა. თუ მოციქული პირველად „გალატელებთან“ ჩავიდა, ცხადია, „გალატელებში“ არა საქმეების 13-ე და 14-ე თავებში მოხსენიებული ქრისტიანული თემები უნდა გავიგოთ, არამედ ისინი, რომლებიც გალატიაში არსებობდნენ სიტყვის ვიწრო გაგებით.

მოციქულ პავლეს დროისთვის გალატელები უკვე - სულ მცირე ქალაქებში - ბერძნული კულტურის გავლენის ქვეშ იყვნენ და კელტური ენა ბერძნულით ჩაანაცვლეს. თუმცა, მათი ხასიათი - ცოცხალი, მიმღები და ცვალებადი - შენარჩუნებული იყო. გარდა ამისა, ისინი ცრუმორწმუნეები, ამპარტავნები და ურთიერთშეთანხმებისკენ მიდრეკილნი იყვნენ, მაგრამ ამავე დროს სტუმართმოყვარეები და გულთბილები. მათ შორის ცხოვრობდნენ ებრაელები, რომლებმაც მოსეს რჯულისკენ მრავალი გალატელი მიიზიდეს.

ამგვარად, მოციქულმა პავლემ ეკლესია გალატიაში მეორე სამოციქულო მოგზაურობის დროს დააარსა, მას შემდეგ, რაც მან (პირველ მოგზაურობაში) პისიდიასა და ლიკაონიაში ეკლესიები უკვე დააარსა. მან ქადაგება გალატიაში არახელსაყრელ ვითარებაში დაიწყო - ავადმყოფი იყო, მაგრამ ამის მიუხედავად, მისი საქმიანობა წარმატებული იყო და გალატელებმა ის ღვთის ანგელოზად მიიღეს, როგორც თავად ქრისტე (გალ. 4:14–15). ახალი სიცოცხლე გალატელებს შორის სხვადასხვა სულიერ ნიჭში გამოვლინდა. მესამე სამოციქულო მოგზაურობისას მოციქული კვლავ ეწვია გალატიას, მაგრამ გალატელებს შორის უკვე შენიშნა იქ გავრცელებული იუდაიზმისკენ მიდრეკილება და ამის გამო გაკიცხა ისინი (საქმეები 18:22–23; გალ. 1:9). გალატიის ეკლესია, უდავოდ, ძირითადად პავლეს მიერ მოქცეული წარმართებისგან შედგებოდა (გალ. 4:9), მაგრამ მათ შორის იყვნენ იუდეველები და პროზელიტებიც.

მას შემდეგ, რაც მოციქულმა პავლემ გალატია დატოვა, გალატიის ეკლესიებში იუდაიზმის მიმდევრები, მოციქულის მოწინააღმდეგეები, შეიჭრნენ. პავლე მათ წინააღმდეგ უკიდურესი სიმკაცრით გამოვიდა: მან მათ ეკლესიის არეულობის გამომწვევები და ქრისტეს სახარების დამახინჯებლები უწოდა (გალ. 1:7; გალ. 5:10) და საყვედური გამოუცხადა ოპორტუნიზმის, თვალთმაქცობისა და ამაოების გამო (გალ. 6:12 და შემდგომი).

ეს იუდაიზმის მიმდევრები გალატელებს უქადაგებდნენ, რომ მიუხედავად იმისა, რომ ქრისტიანები იყვნენ, ვალდებულნი იყვნენ დაეცვათ მოსეს კანონი. ისინი ამტკიცებდნენ, რომ სწორედ მათი მეშვეობით შეეძლოთ გალატელებს „ჭეშმარიტი“ სახარების ცოდნა (გალ. 1:6), რადგან პავლეს მიერ მოტანილი სწავლება არასრული იყო (გალ. 3:3). მათი თქმით, პავლეს არ უთქვამს ყველაზე მნიშვნელოვანი რამ - რომ მხოლოდ კანონის შესრულებით და წინადაცვეთის გზით შეეძლოთ წარმართებს აბრაამის შთამომავლები და ღვთაებრივი აღთქმებისა და მარადიული სიცოცხლის მემკვიდრეები გამხდარიყვნენ (გალ. 3:6 და შემდგომი). ამავდროულად, ისინი არ მოითხოვდნენ მთელი კანონის დაცვას, არამედ მხოლოდ მისი ძირითადი მითითებების - წინადაცვეთისა და სადღესასწაულო კალენდრის დაცვას (გალ. 5:2; გალ. 4:10). ამ „ახალი სახარების“ იუდაიზმის ფორმით ქებასთან ერთად, ასევე ხდებოდა მცდელობა, გალატელების წინაშე მოციქული პავლეს დისკრედიტაცია. ისინი აღნიშნავდნენ, რომ პავლე არ იყო უფალი იესო ქრისტეს პირდაპირი მოწაფე, ხოლო მათ უკან იდგნენ მოციქულები, რომლებსაც პირადად ქრისტე უწოდებდა - ეკლესიის „სვეტებს“ (გალ. 2:2, გალ. 6:9). მათი თქმით, პავლეს სწავლებაში ყველაფერი კარგი მათგან იყო ნასესხები, დანარჩენი კი ადამიანური გამოგონების ნაყოფი იყო (გალ. 1:12). მათი აზრით, მისი მოციქულობა მეორეხარისხოვანი იყო და პირველი მოციქულების შუამავლობით იყო მიღებული (გალ. 1:1), რაც, სავარაუდოდ, თავად აღიარა, როდესაც იერუსალიმში მისი სწავლება დასამტკიცებლად წარუდგინეს (გალ. 2:2). მას ასევე ადანაშაულებდნენ მსმენელების შეცდომაში შეყვანაში თავისი ორატორული უნარებით (გალ. 1:10), პოპულარობის ძიებაში და ზოგჯერ წინადაცვეთის აუცილებლობის ქადაგებაშიც კი, როდესაც ეს მისთვის მოსახერხებელი იყო (გალ. 5:11).

ასეთი არგუმენტებით პავლეს მოწინააღმდეგეებმა გალატელ ქრისტიანებზე გავლენის მოხდენა მოახერხეს. როდესაც პავლემ გალატელთა მიმართ ეპისტოლე დაწერა, ისინი უკვე მზად იყვნენ ლეგალისტური იუდაიზმის მხარეს დადგომისთვის (გალ. 1:6), წინადაცვეთისთვის (გალ. 5:2 და შემდგომი) და იუდეური დღესასწაულების აღსანიშნავადაც კი (გალ. 4:10). მოკლედ, გალატელებში არაჩვეულებრივი მეტამორფოზა მოხდა და პავლე ამან ღრმად გააოგნა (გალ. 3:1; გალ. 5:7).

პავლეს სახარების მდგომარეობა უკიდურესად კრიტიკული იყო. წყდებოდა საკითხი, უნდა შეკავშირებოდა თუ არა ახალგაზრდა ქრისტიანული რელიგია გარეგანი იუდაიზმის მომაკვდავ ფორმებს, თუ გაეგრძელებინა არწივისებური ფრენა მსოფლიოში მასში არსებული ახალი სულის ძალით. გალატია ბრძოლის არენად იქცა, რომლის შედეგზეც მთელი მსოფლიოს ბედი იყო დამოკიდებული.

კორინთოსა და რომში მოგვიანებით მომხდარი მხოლოდ ამ დიდი ბრძოლის დასასრული იყო, მხოლოდ მისი გამოძახილი. რომაელთა მიმართ ეპისტოლეში აღარ იგრძნობა იგივე საბრძოლო სული, რომელიც გალატელთა მიმართ ეპისტოლეში სუფევს: იქ ისმის იმ კაცის მშვიდი ხმა, რომელმაც იუდაიზმის მომხრეებზე გამარჯვება მოიპოვა. გალატელთა მიმართ ეპისტოლეში კი მოციქული პავლე თავისი იდეისთვის მებრძოლის მთელი ვნებით ჩნდება.

ამრიგად, გალატელთა მიმართ ეპისტოლეს დაწერისას მოციქულის მიზანი იყო: პირველ რიგში, თავისი სამოციქულო ავტორიტეტის დაცვა და აღდგენა; და მეორეც, გალატელთა გონებაში იმ აზრის დამკვიდრება, რომ მოსეს კანონი და წინადაცვეთა არ იყო აუცილებელი ქრისტიანობის მიმღები წარმართებისთვის და რომ მათ გარეშეც კი ის აბრაამისთვის მიცემული ყველა აღთქმის მემკვიდრე ხდებოდა.

წერის დრო და ადგილი

მესამე სამოციქულო მოგზაურობა, რომლის დროსაც მოციქული პავლე ასევე ეწვია გალატიას (საქმეები 18:23), მან დაასრულა ეფესოში ხანგრძლივი ყოფნით (ახ. წ. 54 წლიდან 56 წლამდე). როგორც გალატელთა მიმართ ეპისტოლედან ჩანს, ის ვერ დაიწერა გალატიიდან წასვლის შემდეგ დიდი ხნის შემდეგ. მოციქული გაკვირვებულია (გალ. 1:6), რომ გალატელთა მიმართ ეპისტოლე „ასე მალე“ გადავიდა მისი მოწინააღმდეგეების მხარეს - ცხადია, რომ მათგან განშორება ახალი იყო. ამიტომ, შეიძლება ვივარაუდოთ, რომ გალატელთა მიმართ ეპისტოლე დაიწერა მისი ეფესოში ჩასვლიდან მალევე - კერძოდ, 54 წლის ბოლოს ან 55 წლის დასაწყისში.

ეპისტოლეს შინაარსობრივი დაყოფა

თავისი შინაარსით, მთელი გალატელთა მიმართ ეპისტოლე წარმოადგენს იმ იდეის გაშლას, რომ ქრისტეს მორწმუნე წარმართებისთვის მოსეს რჯულის შესრულება საერთოდ არ არის აუცილებელი. ამ მხრივ, ის რომაელთა მიმართ ეპისტოლეს ჰგავს, იმ განსხვავებით, რომ იქ საუბარია ზოგადად რჯულის, როგორც ადამიანის გამართლების საშუალების, შეუფერებლობაზე, ხოლო აქ - ქრისტიანისთვის მის უსარგებლოობაზე.

ეპისტოლეს შინაარსი შეიძლება დაიყოს სამ ძირითად ნაწილად:

• აპოლოგეტიკური (თავები 1–2), სადაც მოციქული უარყოფს იუდაიზმის მომხრეთა ბრალდებებს და აღადგენს თავის სამოციქულო ავტორიტეტს;

• დოგმატურ-პოლემიკური (გალ. 3-დან გალ. 5:13-მდე), რომელშიც ის ამტკიცებს, რომ ქრისტიანებს არ მოეთხოვებათ მოსეს კანონის დაცვა, რათა აბრაამისეული აღთქმების მემკვიდრეები გახდნენ;

• მორალური, რომელიც შეიცავს ქრისტიანული ცხოვრების წესის მითითებებს.

თითოეული ნაწილის დეტალური განხილვა ხდება თავად ეპისტოლეს ინტერპრეტაციის დროს.

ეპისტოლეს ავთენტურობა

გალატელთა მიმართ ეპისტოლეს ამონარიდები ქრისტიანული მწერლობის უადრეს ნაშრომებში გვხვდება - მოციქულთა ნაშრომებში, თუმცა არა როგორც ზუსტი ციტატები, არამედ როგორც მისი იდეების გადამუშავება ან გამეორება. დროთა განმავლობაში ეს ნასესხები სიტყვები უფრო ნათელი ხდება. მურატორის კანონსა და ფეშიტაში ეპისტოლე უკვე შედის, როგორც მოციქულ პავლეს ნაწერი. თუმცა, მე-19 საუკუნის შუა პერიოდიდან, ე.წ. ბაურის სკოლის ზოგიერთმა წარმომადგენელმა მისი ავთენტურობის უარყოფა დაიწყო. 1888 წელს პროფესორმა შტეკმა გამოაქვეყნა ნაშრომი გალატელთა მიმართ ეპისტოლეს შესახებ, რომელშიც ის ცდილობდა დაემტკიცებინა, რომ მან თავისი შინაარსი ისესხა კორინთელთა და რომაელთა მიმართ ეპისტოლეებიდან და რომ ის მოგვიანებით წარმოიშვა - II საუკუნის დასაწყისში, იუდაიზმის მომხრეებთან გამწვავებული ბრძოლის პერიოდში. ის ფაქტი, რომ ამ თეზისს ცოტა მეცნიერი ეთანხმება, მისი არგუმენტების სისუსტეზე მიუთითებს. შტეკის მთავარი მოსაზრება - რომ იუდაიზმის მომხრეების წინააღმდეგ პოლემიკა გვიანდელ წარმოშობაზე მოწმობს - დაუსაბუთებელია. პირიქით, ასეთი წინააღმდეგობა სრულიად გასაგებია ზუსტად I საუკუნეში, როდესაც წარმართთა პირველი ქრისტიანული თემები იქმნებოდა. II საუკუნეში ასეთი კონფლიქტის ახსნა რთული იქნებოდა, რადგან მაშინ კანონისადმი დამოკიდებულების საკითხი უკვე გადაწყვეტილი იყო მოციქულ პავლეს სწავლებების სულისკვეთებით. გალატელთა მიმართ ეპისტოლესა და კორინთელთა და რომაელთა მიმართ ეპისტოლეს შორის მსგავსება ასევე საკმაოდ ბუნებრივია, თუ ისინი დაახლოებით ერთსა და იმავე დროს დაიწერა. მისი ავთენტურობის შესახებ დარჩენილი წინააღმდეგობები არსებითად წარმოადგენს სუბიექტურ სირთულეებს ტექსტში ზოგიერთი უფრო რთული მონაკვეთის ინტერპრეტაციაში და არა სერიოზულ სამეცნიერო არგუმენტებს.

გალატელთა მიმართ ეპისტოლეს პატრისტიკულ ინტერპრეტაციებს შორის აღსანიშნავია წმინდა ეფრემ სირის, წმინდა ავგუსტინეს, ნეტარი იერონიმეს, წმინდა იოანე ოქროპირის, ნეტარი თეოდორიტესა და ალეგიონის ინტერპრეტაციები. თეოფილაქტი.

წყარო რუსულ ენაზე: წმინდა ბიბლია ან კომენტარები წმინდა წერილების ყველა წიგნზე. ძველი და ახალი აღთქმის წერილები: 7 ერთეულში / რედ. პროფ. ა.პ. ლოპუხინა. – რედ. მე-4. – მოსკოვი: დარუ, 2009. / ტ. 7