Zgromadzenie Parlamentarne Rady Europy (PACE) w jednomyślnej decyzji potwierdziło swoje długofalowe stanowisko przeciwko ewentualnemu nowemu protokołowi dotyczącemu przymusowego umieszczania i przymusowego leczenia osób korzystających z usług opieki psychiatrycznej. Zgromadzenie wskazało, że „utrudniłoby to zniesienie praktyk przymusu” w takich placówkach.
Firma montażowa na gruncie praw człowieka
Zgromadzenie zostało poproszone przez organ wykonawczy Rady, Komitet Ministrów, o wydanie opinii na temat projektu ewentualnego nowego protokołu do Konwencji o prawach człowieka i biomedycynie (Konwencji z Oviedo). Ewentualny nowy protokół spotkał się z ostrą krytyką i sprzeciwem ze strony samej Rady Europy, mechanizmu praw człowieka ONZ, organów traktatowych oraz społeczeństwa obywatelskiego jeszcze przed rozpoczęciem prac nad projektem, ponad dekadę temu. Zgromadzenie Parlamentarne Rady Europy wyraziło wcześniej sprzeciw wobec takiego projektu protokołu wraz z zaleceniami w latach 2016, 2019, 2022 i 2024.
Zgromadzenie po rocznym przeglądzie obejmującym przesłuchania i debaty postanowiło zachować stanowczość w kwestii praw człowieka i zgodnie z ONZ CRPDW związku z tym Zgromadzenie odrzuciło projekt protokołu w obecnej formie i zaleciło, aby „przed rozważeniem zbadania projektu protokołu Komitet Ministrów zlecił przeprowadzenie badania w celu ustalenia jego zgodności z Konwencją o prawach osób niepełnosprawnych”.
Zgromadzenie podkreśliło ponadto, że „ponieważ ostatecznym celem byłoby stopniowe wycofywanie środków przymusowych”, zachęca Komitet Ministrów do rozważenia zastosowania bardziej elastycznego instrumentu niż protokół, na przykład zalecenia. Podkreślono, że „takie zalecenie powinno być w pełni zgodne z Konwencją o prawach osób niepełnosprawnych, jej uwagami ogólnymi i wytycznymi”.
Parlamentarzyści zwrócili uwagę, że Konwencja ONZ o prawach osób niepełnosprawnych została już ratyfikowana przez wszystkie państwa członkowskie Rady Europy i stanowi „zmianę paradygmatu” w kierunku poszanowania autonomii osoby w tej sytuacji.
Sprawozdawca opinii, Pani Carmen Leyte W swojej prezentacji opinii zauważyła między innymi: „usłyszeliśmy od Komitetu Narodów Zjednoczonych ds. Praw Osób Niepełnosprawnych i organizacji społeczeństwa obywatelskiego, że protokół dodatkowy jest rażąco sprzeczny z międzynarodowymi zobowiązaniami państw członkowskich i grozi faktyczną legitymizacją praktyk, które powinny zostać stopniowo wycofane. Wskazali oni na dobre praktyki w niektórych państwach, którym udało się ograniczyć przymus”.
Wszystkie grupy polityczne podzielały opinię
Pani Bianca-Eugenia Gavrilă, rzeczniczka grupy Europejscy Konserwatyści, Patrioci i Partnerzy, powiedziała: „Naszym zdaniem przymus nie powinien być normalizowany, lecz stopniowo ograniczany i zastępowany bardziej humanitarnymi i skutecznymi formami wsparcia”. Dodała: „Z niepokojem zauważamy, że praktyki przymusu mogą powodować trwałe szkody, w tym traumę i utratę zaufania do służb zdrowia psychicznego, o czym donosi wiele osób z doświadczeniem życiowym”.
Grupa Porozumienia Liberałów i Demokratów na rzecz Europy, której rzecznik, pan Bertrand Bouyx, wyraził pełne poparcie dla czujności sprawozdawcy w kwestii poszanowania autonomii w opiece psychiatrycznej. Opinia stawia sobie za cel wyeliminowanie środków przymusu, zauważył pan Bouyx.
Pani Laura Castel, rzeczniczka Grupy Zjednoczonej Europy, zauważyła, że „zbyt długo postrzegaliśmy niepełnosprawność przez pryzmat przestarzałego modelu medycznego, który traktuje ludzi jako przedmioty leczenia, a nie podmioty praw. Ten protokół ma na celu prawną ochronę przed użyciem siły, pozwalając, aby decyzje medyczne były ważniejsze od woli człowieka”.
I ujęła to w najsurowszym kontekście. „Mówi się nam, że przymus jest «konieczny», ale dowody mówią co innego. Nie ma dowodów klinicznych potwierdzających terapeutyczne korzyści z przymusowej instytucjonalizacji” – podkreśliła pani Laura Castel. I dodała: „Wręcz przeciwnie, ryzyko jest druzgocące. Badania pokazują, że ryzyko samobójstwa u osób internowanych wbrew ich woli jest 55 razy wyższe niż w populacji ogólnej. Co więcej, przymus nie leczy, lecz traumatyzuje”.
Pani Luz Martinez Seijo, rzeczniczka grupy Socjalistów, Demokratów i Zielonych, odniosła się do odpowiedzialności spoczywającej na parlamentarzystach: „Ta sprawa ma wymiar etyczny, który moim zdaniem rodzi pytania, którymi musimy się zająć. Właśnie w tym miejscu my, jako politycy, musimy działać”. Podkreśliła: „Po wysłuchaniu różnych części, chciałabym wyrazić swoje jasne stanowisko, które jest przeciwne protokołowi dodatkowemu do Konwencji z Oviedo, ponieważ mówimy o przymusowym umieszczaniu i przymusowym leczeniu w sektorze opieki psychiatrycznej”.
Pani Luz Martinez Seijo zauważyła ponadto: „Chcę jasno powiedzieć, że ta debata nie ma charakteru technicznego, medycznego ani proceduralnego – to debata o prawach człowieka. Protokół opiera się na błędnym założeniu, fundamentalnie błędnym, a mianowicie na przekonaniu, że przymus w ochronie zdrowia psychicznego może być zgodny z nowoczesnym systemem praw człowieka, pod warunkiem że będzie odpowiednio regulowany. Jednak regulacja przymusu nie czyni go legalnym. Po prostu czyni go bardziej akceptowalnym, że tak powiem, z instytucjonalnego punktu widzenia”.
Pan Jan Filip Libicki, rzecznik Grupy Europejskiej Partii Ludowej, podziękował za „jasne i jednoznaczne wezwanie do odrzucenia projektu protokołu dodatkowego w jego obecnej formie. Stanowisko to odzwierciedla autentyczną troskę o prawa człowieka, rozumiane w sposób spójny i w pełnej zgodności z międzynarodowymi zobowiązaniami Rady Europy”.
Nie wolno nam legitymizować naruszeń praw człowieka
W toczącej się debacie członkowie wzmocnili stanowisko przeciwko ewentualnemu nowemu Protokołowi Dodatkowemu. Pani Nerea Ahedo (Hiszpania) zauważyła: „Myślę, że musimy jasno powiedzieć, że nigdy nie wolno nam uchwalać przepisów, które miałyby na celu legitymizację jakichkolwiek naruszeń praw człowieka”. Dodała: „Ten Protokół znacznie odbiega od tych standardów i zastanawiam się, czy te dwa elementy kiedykolwiek będą w pełni kompatybilne. Powinniśmy promować alternatywy i starać się ograniczyć lub wyeliminować środki przymusu, a także jasno określić, że wszyscy ludzie mają taką samą zdolność prawną”.
Zwracając się do swoich kolegów w Zgromadzeniu, pan Georgios Stamatis (Grecja) zwrócił uwagę na osoby przymusowo umieszczane lub internowane w zakładach psychiatrycznych. „Nie zawsze wiemy, jakie środki są stosowane w tych instytucjach” – zauważył. „Wyciągamy rękę do tych ludzi” i mówimy im: „Nie jesteście sami. Stoimy u waszego boku i jesteśmy po to, aby położyć kres temu rodzajowi traktowania, który często jest równoznaczny z torturami” – podsumował.
Pani Kolbrún Áslaugar Baldursdóttir (Islandia) podsumowała obawy wielu stron: „Komitet Narodów Zjednoczonych ds. Praw Osób Niepełnosprawnych wyraził poważne zaniepokojenie tym projektem protokołu dodatkowego. Stwierdza, że jego tekst jest niezgodny z wieloma postanowieniami Konwencji, w tym z prawem do równości i niedyskryminacji, wolności i bezpieczeństwa, integralności fizycznej i psychicznej oraz prawem do zdrowia. W związku z tym Komitet wezwał państwa będące stronami do sprzeciwienia się temu projektowi”.
Dodała: „Omówiłam ten projekt z organizacjami osób z niepełnosprawnościami w Islandii oraz z Islandzkim Instytutem Praw Człowieka. Ich ocena odzwierciedla te obawy: projekt nie zapewnia wystarczających zabezpieczeń przed przymusem i nadal opiera się na zastępczym podejmowaniu decyzji, a nie na wspomaganym podejmowaniu decyzji”. I podsumowała: „Naszym obowiązkiem jest zapewnienie, aby standardy Rady Europy były w pełni zgodne z Konwencją o prawach osób z niepełnosprawnościami (CRPD) i wzmacniały, a nie osłabiały, międzynarodowy system praw człowieka”.
Społeczeństwo obywatelskie z zadowoleniem przyjmuje odrzucenie przez Zgromadzenie Parlamentarne Rady Europy projektu protokołu
„Z zadowoleniem przyjmujemy jednomyślną decyzję Zgromadzenia Parlamentarnego Rady Europy (PACE) o przyjęciu negatywnej opinii w sprawie projektu Protokołu dodatkowego do Konwencji z Oviedo” – Europejskiego Forum Osób Niepełnosprawnych (EDF), które broni interesów 100 milionów osób niepełnosprawnych w Europie stwierdzono w oficjalnej odpowiedzi.
„Ten protokół, któremu od dawna się sprzeciwiamy, stanowi niewłaściwe podejście do regulacji stosowania przymusowego leczenia i umieszczania pacjentów w ośrodkach psychiatrycznych” – zauważyła Markaya Henderson, specjalistka ds. projektów w EDF.
Dodała również: „Uważamy, że opinia Zgromadzenia Parlamentarnego Rady Europy stanowi ważny krok w kierunku zapewnienia ochrony i promowania praw człowieka w zakresie opieki psychiatrycznej, zgodnie z Konwencją Narodów Zjednoczonych o prawach osób niepełnosprawnych (CRPD)”.
